ธา ธาตุ
ธา ความทรงไว้ / พ้องกันกับ ทห ธาตุ ตั้งไว้
สํ+วิ ที่เป็นบทหน้า ของ ธา จะแปลว่า จัดแจง
สํวิทหติ ย่อมจัดแจง สํ+วิ+ธา+อ+ติ แปลง ธา เป็น ทห เพราะอุปสรรค
สํวิทหิตฺวา จัดแจงแล้ว สํ+วิ+ธา+อิ+ตฺวา
วิทห วิ นี้ มาจากอุปสรรค (วิชฺฌ วิ นี้มาจาก ธาตุ วิธ)
สทฺทหติ ย่อมเชื่อ สํ+ธา+อ+ติ ธา ธาตุ เป็น ทห เช่นกัน /ธา เป็น ทห (สํ อุปสรรค) - เทียบกับ ฐา เป็น ฐห (อุป อุปสรรค)
สทฺทหิตฺวา เชื่อแล้ว สํ+ธา+อ+ตฺวา ธา ธาตุ เป็น ทห เช่นกัน
แต่ ทห ธาตุ เป็นความนุ่งห่ม ซึ่งใช้ ปริทหติ ปริทหิตฺวา
สมาหิต ตั้งมั่นแล้ว สํ+อา+ธา+ต แปลง ธา เป็น ห ลง อิ อมคม
สนฺธาย หมายเอา สํ+ธา+ตูนาทิ ( ย ตูนาทิ)
อนฺตรธายิ หายไปแล้ว อนตร+ธา+ย+อี อนฺตร (ภายใน, ระหว่าง ,หลบไปภายใน) อุปสรรคสังหารธาตุ จึงแปลว่า หาย
สทฺธา เป็นนามกิตก์ มิใช่ กิริยา
สทฺธา” ประกอบด้วยคำว่า สํ (พร้อม, ดี, ด้วยดี) + ธา (ธาตุ = เชื่อถือ, นับถือ, มอบไว้, ฝากไว้) แปลงนิคหิต (ที่ สํ) เป็น ทฺ (ใช้ ณ ปัจจัยในนามกิตก์มาวิเคราะห์ ไม่มี ต ปัจจัยในากิริยากิตก์มาเกี่ยว )
สํ > สทฺ + ธา = สทฺธา แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่เชื่อถือ” “สิ่งที่เป็นเหตุให้เชื่อถือ” “สิ่งที่เป็นเหตุให้มอบจิตไว้ด้วยดี”
- สทฺธา อสฺสา อตฺถีติ สทฺธา (อิตฺถี) กัตตุรูป กัตตุสาธนะ
ธา ธาตุ ปิด
ปิธาย ปิดแล้ว ปิ+ธา+ตูนาทิ ตูนาทิ เป็น ย / อุปสรรค อปิ/ปิ แปลว่า ใกล้ /บน
ปิทหิต อัน...ปิดแล้ว ปิ+ธา+ต แปลง ธา เป็น ทห ลง อิ อาคม
ปิทหิตฺวา ปิดแล้ว ปิ+ธา+ตฺวา แปลง ธา เป็น ทห ลง อิ อาคม
ธา ธาตุ กับ อิ กิตกิจจปัจจัย
- อุทธิ - อุทกํ ทธาตีติ ประเทศใด ย่อมทรงไว้ซึ่งน้ำ เหตุนั้น ประเทศนั้น ชื่อว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งน้ำ / กัตตุรูป กัตตุสาธนะ
- สนฺธิ อันเขาต่อ / สนฺธิยตีติ (วาจาใด อันเขา) ย่อมต่อ เหตุนั้น วาจานั้น ชื่อว่า อันเขาย่อมต่อ สํ+ธา+อิย (อิ อาคม หน้า ย)+ติ วัตตมานา +อิติ /กัมมรูป กัมมสาธนะ
- สนฺธิ ในภาวรูป ภาวสาธนะ สนฺธนํ = สนฺธิ การต่อ ชื่อว่า การต่อ
- นิธิ นิธิยตีติ (สมบัติใด อันเขา) ฝังไว้ (ย่อมฝัง) เหตุนั้น ทรัพย์นั้น ชื่อว่า อันเขาฝังไว้ นิ+ธา+ / กัมมรูป กัมมสาธนะ
