อส ธาตุ

อส ความมี /ย่อมเป็น

อตฺถิ มีอยู่ อส+อ+ติ (แปลง ติ เป็น ตฺถิ ) แล้วลบที่สุดธาตุ คือ ลบ ส / คล้ายการนำ ส จตุตถีวิภัตติ แล้วแปลงเป็น ตฺถํ เช่น ปุริสฺสตฺถํ

นตฺถิ ย่อมไม่มี น+อส+อ+ติ (แปลง ติ เป็น ตฺถิ ) แล้วลบที่สุดธาตุ คือ ลบ ส สำเร็จเป็น น+อตฺถิ

อตฺถิ นตฺถิ ใช้คุมพากย์ได้ทั้งประธาน เอกพจน์ และ พหูพจน์ เช่น ปุตฺตา มตฺถิ ธนมตฺถิ ฯ ( เม+อตฺถิ = มตฺถิ)// ปุตฺตา เม อตฺถิ ธนํ เม อตฺถิฯ

• อสิ ตฺวํ ขึ้น อสิ อส+อ+สิ ลบที่สุดธาตุ คือ ลบ ส คงเหลือ อ+สิ
• อตฺถ ตุมฺเห ขึ้น อตฺถ อส+อ+ถ (แปลง ถ เป็น ตฺถ) แล้วลบที่สุดธาตุ คือ ลบ ส คงเหลือ อ+ตฺถ
• อมฺหิ อหํ ขึ้น อมฺหิ อส+อ+มิ (แปลง มิ เป็น มฺหิ /คงจะแปลงให้สอดคล้องกับศัพท์เดิม คือ อมฺห ศัพท์ + มิ วิภัตติ) แล้วลบที่สุดธาตุ คือ ลบ ส คงเหลือ อ+มฺหิ
• อมฺห มยํ ขึ้น อมฺห อส+อ+ม (แปลง ม เป็น มฺห /คงจะแปลงให้สอดคล้องกับศัพท์เดิม คือ อมฺห ศัพท์ + ม วิภัตติ) แล้วลบที่สุดธาตุ คือ ลบ ส คงเหลือ อ+มฺห

• อสฺส พึงเป็น อส+อ+เอยฺย

หุ ธาตุ ย่อมเป็น

• โหติ ประธาน เอก. ขึ้น โหติ หุ+อ+ติ พฤตธิ์ อุ เป็น โอ สำเร็จเป็น โหติ
• โหนติ ประธาน พห. ขึ้น โหนฺติ หุ+อ+นฺติ พฤทธิ์ อุ เป็น โอ สำเร็จเป็น โหนฺติ

การแปลหนุนวิกติกัตตา

• ประธานเป็นคน ....เป็นผู้....
• ประธานเป็นสิ่งของ ...เป็นของ....
• เป็นนามธรรม .... เป็นสภาพ... เป็นธรรมชาติ....